De verzamelaar Royaards van den Ham


Al op jonge leeftijd is Royaards van den Ham verliefd geworden op de Plompetorengracht en de buurt. De familie van zijn stiefmoeder woont er. Al op 19-jarige leeftijd koopt hij zijn eerste pand, er zullen nog vele aankopen volgen. Onze buurman was een verzamelaar: W.J. Royaards, Willem Jan voor een enkele intimi.


W.J. Royaards is in 1856 getrouwd met Jacoba Margaretha baronesse Taets van Amerongen. Opgeleid als advocaat wijdt hij zich na korte tijd helemaal aan het openbaar bestuur. Hij is bestuurder van diverse waterschappen, wethouder van de stad Utrecht, Statenlid in de provincie en in 1888 gekozen tot Tweede Kamerlid wat hij tot 1897 blijft. En nog wat besturen erbij: notabele Nederduits Hervormde gemeente, lid van de Raad van Commissarissen van o.a. de “Eerste maatschappij tot verbetering van woningen voor arbeidenden en minvermogenden”, de Hollandsche IJzeren-Spoorweg Maatschappij, de Maatschappij "Helenaveen", de Maatschappij tot ontginning van veengronden in Noord-Brabant, lid bestuur Spaarbankbond, lid bestuur broodfabriek te Utrecht etc. Ik zei het al, een verzamelaar.

Mr. Royaards heeft ook andere bezigheden, wellicht zijn hoofdactiviteiten. Op zijn negentiende doet hij in 1848 zijn eerste grote onroerend goed belegging, het huis Ridderschapstraat 10 in de straat achter zijn familie op Plompetorengracht 11. De moeder van Willem Jan is overleden toen hij de kleuterleeftijd nog niet had, hij kan zich van haar weinig herinneren. Zijn vader hertrouwt al vrij vlot met Sara Maria Swellengrebel, dochter van curator Swellengrebel op Plompetorengracht 11, op het plaatje is het linker deel de helft van het pand Plompetorengracht 11, het rechter deel het pand Plompetorengracht 9:

Reconstructie voorgevel Plompetorengracht 9 (rechts) en 11 (deel van het pand)
De families, zijn ouders en vrouw, zijn niet onbemiddeld en door vererving van het familiekapitaal stelt het mr. W.J. Royaards in staat om in 1859 Plompetorengracht 9 te kopen, direct naast zijn (stief-) tantes Swellengrebel op nummer 11. Na een kapitale verbouwing woonde daar Ernst Louis Baron van Hardenbroek met zijn vrouw Anna Maria Munter. Nummer 9 was vijftig jaar lang in bezit geweest van het echtpaar. Van Hardenbroek is in 1843 overleden en zij het jaar voor de verkoop door Royaards. 

Plompetorengracht 9 is groot, het erf is groot en met het bijbehorende koetshuis in de Ridderschapstraat en de koetsierswoning Ridderschapstraat 10 is het al aanzienlijk. Het bezit van het onroerend goed bevalt en mag meegroeien. Stiefmoeder Swellengrebel heeft een deel van nummer 11 geërfd, en dit wordt door Royaards met nummer 9 samengevoegd. Hij laat een ingrijpende verbouwing uitvoeren, architect A.J. van Lunteren maakt het ontwerp in 1859. En dan ontstaat het huidige pand met een geheel nieuwe gevel:

Plompetorengracht 9, gefotografeerd circa 1910  (HUA 68843)
Het gezin Royaards gaat er wonen, de huishouding groeit in kindertal en personeel. Het bezit geeft onderdak aan de 6 kinderen en de staf die bestaat uit gouvernante Jane Elisabeth Kelby, 5 dienstbodes, 3 koetsiers, een palfrenier en 2 huisknechten. Stalknechten en tuinhulpen wonen elders of op de zolder van de stal Ridderschapstraat 8.

Maar het bezit smaakt naar meer, in 1895 is de hr. Royaards eigenaar van vele panden in het kwartier. Op onderstaande plattegrond is het in kleur aangegeven, o.a. veel oude winkeltjes en koffiehuizen (buiten het kwartier is hij eigenaar van nog veel meer, waaronder landgoed Oostbroek, het buitenhuis en uiteraard Den Ham in Vleuten).

Overzichtskaart deel Ridderschapkwartier met in kleur het bezit van Royaards
Royaards van den Ham heeft naast zijn bestuurlijke taken en onroerend goed nog een hobby. Hij is een serieuze verzamelaar met de opbouw van een bibliotheek met oude en zeer oude geschriften. Uit zijn bezit aan schilderijen worden vijf exemplaren geschonken aan het nieuwe Rijksmuseum in Amsterdam, ze zijn alle vijf van de schilder Ferdinand Bol. De bibliotheek wordt in het jaar na zijn dood in 1899 geveild bij het huis Beijer te Utrecht. Een aantal stukken worden aangekocht door de Nationale Bibliotheek, zoals het kostbare Getijdenboek Utrecht uit ca. 1470, het is een top 100 stuk van de Nationale Bibliotheek. In de door hem gebouwde bibliotheek zal hij genoten hebben van de vele geschriften, zij is prachtig bewaard gebleven in de Munnikschool en nu in het kantoor van de SSH:

De originele bibliotheek in het pand Plompetorengracht 9, foto 2010
Royaards van den Ham wordt zijn naam na de aankoop van Den Ham met de Hamtoren. Het bezit is een Ridderhofstad bij Vleuten en de aankoop geeft hem het recht om zijn naam uit te breiden. Net als zijn oudere broer Herman die door het huwelijk met Benudina Maria van Naamen vrouwe van Scherpenzeel zich in 1859 Herman Royaards van Scherpenzeel mag noemen.

Tot slot: de rijkste inwoner van de stad Utrecht is Royaards van den Ham in 1883, hij betaald in dat jaar de meeste belasting van alle inwoners van de stad, meer dan f 6.400 in één jaar, en blijft zijn broer ruim voor die als tweede maar f 4.190 hoeft te betalen! Ik zei het al: verzamelaar en een goeie, ook van de belastingtrofee en het vermogen natuurlijk om daarin het hoogst te scoren. En zonder gekheid: als politiek gezagdrager had hij daar waarschijnlijk geen moeite mee. De Royaards van den Hamkade is naar hem genoemd.

Nog een nabericht: na het overlijden van zijn vrouw in 1910, mw. Taets van Amerongen, is de kunstcollectie geveild. In totaal 140 stukken gaan onder de hamer bij veilinghuis Frederik Muller en Co. Niet de minste schilderijen, een werkje van Jacob Maris uit 1875 wordt voor f 15.100,= afgehamerd voor een Amerikaanse koper. En dan te bedenken dat het huis Plompetorengracht 9, met het erf tot en met het koetshuis Ridderschapstraat 8 en de woning op 10, in de veiling van oktober 1910 in totaal f 45.750,= opleverde.

.