Gevangenis Wolvenplein heeft een tijdelijke bestemming en dan?

De oudste cellulaire gevangenis van Nederland staat op bolwerk Wolvenburg. Van 1855 tot 2014 bleef het in gebruik. De verkoop is in maart 2020 gestart en duurt tot juni 2021.
 
De laatste gevangenen zijn op 11 juni 2014 van de Penitentiaire Inrichting (PI) Wolvenplein overgeplaatst naar de PI Nieuwegein. Een definitieve bestemming voor het gebouw is niet bekend. Het gebouw is een Rijksmonument, geheel slopen gaat niet. Dromen over een nieuwe bestemming gebeurt: Stadsdorp Wolvenburg is er mee begonnen, een buurtinitiatief. Op tijdelijke basis is gebruik van de gebouwen gestart in april 2015, als De Vrije Wolf voor werkruimte en De Lik voor kortdurend gebruik. Bezoeken kan ook, zie voor rondleidingen bij Bezoekersuur.

De Penitentiaire Inrichting was tot juni 2014 in gebruik als Huis van Bewaring en deels voor het ISD-programma (Inrichting voor Stelselmatige Daders) voor jong volwassenen, veelal veelplegers en verslaafden. In het gebouw waren 89 cellen voor gevangenen in hechtenis, 35 plaatsen waren er voor de jonge draaideurcriminelen met een detentie van twee jaar. Veel cellen in Nederland stonden in 2013 leeg. Door het beleid (sinds 2014) van meer gevangenen per cel is dat toegenomen. De sluiting was niet alleen jammer voor de 120 medewerkers. Veel gedetineerden ervoeren een persoonlijker sfeer door de relatieve kleinschaligheid van de locatie Wolvenplein.
Luchtfoto van gevangenis Wolvenplein in 2018
Tijdpad van feitelijkheden

Wolvenplein is in 1855 als Strafgevangenis geopend en in 2014 als Huis van Bewaring gesloten. Maar er zijn meer feitelijkheden over de Penitentiaire Inrichting Wolvenplein te noemen. Op een rijtje:
  • 1852 Verkoop van bolwerk Wolvenburg door de stad Utrecht aan het Rijk 
  • 1853-1955 Bouw van een cellulaire gevangenis met twee mannen- en een vrouwenvleugel, ontwerper Warnsinck en Fijnjé, aannemers De Leur, Van Vloten en Boef, inclusief zes woningen voor personeel
  • 1855 De gevangenis is in oktober in gebruik genomen: cellulaire ofwel eenzame opsluiting. Officiële opening 1 juli 1856 met toen 116 kleine cellen
  • 1877 Uitbreiding met 77 grotere cellen door verlenging van de voormalige korte vrouwenvleugel
  • 1897 Diverse aanpassingen volgen en een rijtje van zes nieuwe bewaarderswoningen komen bij de gevangenis
  • 1903 Een kerkgebouw verrijst op het complex, contact tussen gevangenen nog steeds verboden 
  • 1905 ca De gevangenis wordt uitsluitend voor mannen. Tot 1875 waren er 19 cellen voor vrouwen in de B-vleugel, van 1875 tot 1905 zijn er iets meer dan 30 cellen voor vrouwen op de C-vleugel. De laatste adjunct-directrice mw. C.J.G. van Rooyen verhuist met haar baan mee naar de Gansstraat
  • 1914 Van cellulair gebruik naar gemeenschappelijke ruimten en tewerkstelling
  • 1932 De gevangenis is per 1 september gesloten wegens overbodigheid
  • 1933 Tijdelijk gebruik volgt: een deel voor opslag van de Universiteitsbibliotheek, een deel Criminologisch Instituut (start van het Willem Pompe Instituut) en een deel als kantoor van het Melk-Controle-Station 
  • 1938 De gevangenis is weer nodig, een verbouwing wordt uitgevoerd
  • 1939 Heropening met 170 cellen 
  • 1942-1945 Kwalijk gebruik door de bezetter: de Deutsche Untersuchungs- und Strafgefängnis
  • 1949 De Strafgevangenis gaat door als Huis van Bewaring. De kerk wordt tevens recreatieruimte. Een tuin wordt ingericht voor sportbeoefening van 4 gedetineerden tegelijk 
  • 1976 Bouw van een sportzaal met badhuis
  • 1986-1988 Plannen voor nieuwbouw elders worden gewijzigd naar verbouw en aanpassingen, o.a. huiskamers voor de gevangenen, aanleg douches, het voorpand wordt omgebouwd naar kantoren, de rechter woning op het voorplein tot bezoekersruimte en de linker woning tot kantine voor personeel; de capaciteit gaat terug naar 151 cellen. Heropening als Penitentiaire Inrichting Wolvenplein; Domeinen verkoopt de bewaarderswoningen aan het plein inclusief recht van overpad
  • 1995 Plannen voor herbestemming van de gevangenis worden openbaar, maar gaan niet door
  • 1999-2000 Een grote renovatie vindt plaats met een nieuwe afdeling voor veelplegers; veel gebouwdelen worden benoemd tot Rijksmonument inclusief de ringmuur en het hekwerk aan het Wolvenplein
  • 2001 PI Wolvenplein gaat weer open, een Huis van Bewaring en een nieuwe afdeling Strafrechtelijke Opvang Verslaafden (SOV); in 2004 is de term SOV al veranderd in Inrichting Stelselmatige Daders (ISD); totaal 124 plaatsen
  • 2013 Besluit tot sluiting van de gevangenis, Masterplan Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) 
  • 2013 september - buurtinitiatief Stadsdorp Wolvenburg begint met de organisatie van meetings en informatie voorziening - herbestemming gevangenis Wolvenplein en bolwerk Wolvenburg, bekijk haar website www.wolvenburgutrecht.nl
  • 2014 In april nog 13 gedetineerden (Stelselmatige Daders), de laatsten zijn op 11 juni overgeplaatst naar PI Nieuwegein. De gevangenis blijft nog even onder beheer van Justitie als reserve capaciteit. Daarna zijn beveiligingsinstallaties ontmanteld en bruikbare spullen verhuisd
  • 2015 DJI zegt de huur op bij het Rijk (sinds 1 juli 2014 het Rijksvastgoedbedrijf RVB)
  • April 2015 Wolvenburg onder beheer bij het RVB. Het RVB heeft leegstandsbeheerder Bewaakt & Bewoond gecontracteerd, de selectieprocedure was al in juli 2014 gestart. Het Rijk gaat het voornemen tot verkoop invulling geven (zij noemen dat een vervreemdingsprocedure)
  • Maand mei 2015: de gevangenis open voor bezoekers van de succesvolle kunsttentoonstelling UtrechtDownUnder Onder Controle: kunst van 40 kunstenaars in de gevangenis
  • 2016 van 26 februari tot 6 juni - Kunstmanifestatie HACKING HABITAT - Art of Control
  • Op 18 juli 2015 opende The Village haar tweede horecavestiging in het complex op Wolvenburg, helaas is ze op 2 oktober 2016 gesloten.
  • April 2015 - 2018/2021? De periode van tijdelijk beheer vindt plaats onder de vlag van De Vrije Wolf. Bewaakt & Bewoond beheert de gebouwen en geeft ruimten in tijdelijk beheer: ateliers, werkruimte, film- of TV-locatie. Ongeveer 120 mensen vinden er een tijdelijke werkplek. Vergaderingen, meetings, productpresentaties etc. zijn mogelijk via De Lik, een activiteit van cateraar Bakx & Meijer.
  • 2015-heden: Open voor het publiek: met een rondleiding bezoekersuur Wolvenplein in de gevangenis met de historie van het gevangeniswezen van 1856 tot 2014, organisatie Stadsdorp Wolvenburg (sinds september 2015).
  • In 2015 heeft Het Rijksvastgoedbedrijf - RVB een cultuur historische rapportage voorbereid. Het beschrijft het monument en de monumentale onderdelen. De rapportage gaat onderdeel uitmaken van het 'bidbook' voor de verkoop. Ook milieuonderzoeken en bouwkundige rapporten zijn opgesteld en komen in het bidbook.
  • 2017 - 2019: De gemeente Utrecht en het RVB in overleg over de nieuwe bestemmingen voor de gevangenis. Als eindresultaat is een Visiedocument door de gemeenteraad behandeld. Een eerste visie kan nog beter. Het Visiedocument is in februari 2020 definitief goedgekeurd door het College van Burgemeester & Wethouders. Het  Visiedocument wordt als 'eisen en uitgangspunten' voor herbestemming in het 'bidbook' opgenomen.
  • 2020 Start op 17 maart van de verkoopprocedure aan een nieuwe eigenaar. Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) verkoopt Wolvenburg  via een openbare getrapte procedure. Alleen partijen met ervaring kunnen plannen indienen in oktober 2020. Vijf kansrijke deelnemers mogen in de volgende ronde bieden.
  • 2021 juni: de nieuwe eigenaar wordt bekend gemaakt.
  • 2022-2024: de nieuwe eigenaar dient zijn plannen uit te werken voor een bestemmingswijziging en andere vergunningen. Tijdelijk gebruik van het complex kan, maar gaat dit ook gebeuren? Dat is aan de nieuwe eigenaar. De voorbereiding kost veelal meer tijd dan de uitvoering naar een definitieve bestemming.
  • 2024 - 2025 Ombouw, de eigenaar gaat het complex geschikt maken voor zijn definitieve bestemming. Welke? Hierover valt nog weinig te zeggen.
Afstudeerproject Hogeschool Utrecht 2014-2015
De toekomst van Wolvenburg

De toekomst? Stadsdorp Wolvenburg heeft in 2014 een buurt brainstorm gehouden en een enquête naar de voorkeuren bij herbestemming. De enquête is in 2018 herhaald en ging ook over het tijdelijk gebruik. Stadsdorp Wolvenburg zet zich in voor een goede toekomst van de gebouwen en het bolwerk. Inmiddels wordt ervaring opgedaan met het tijdelijk gebruik voor diverse doeleinden van het complex. Voor definitief gebruik zijn er ook al plannen. De buurt hoopt op goede buren: in het contact maken, iets betekenen voor elkaar en in het elkaar verstaan.

Het Rijk heeft de verkoopprocedure gestart, volg daarvoor de link Rijksvastgoedbedrijf en ga naar de site van de Gemeente voor de visie.

De gevangenis bezoeken? Kijk voor een educatieve rondleiding op Bezoekersuur.


.