Leven in de eerste kazerne van Utrecht

Van de Wittevrouwenkade tot de Ridderschapstraat domineert de Willemskazerne van 1829 tot 1877 de noordoosthoek van de stad. De kazerne is in opdracht van de stad Utrecht gebouwd.
De Willemskazerne in 1860, tekening J. Bos

In de Ridderschapstraat heeft de Graaf van Athlone een fraai huis op de plek van de voormalige Abdij van het Wittevrouwenklooster. Op 16 september 1770 logeerde stadhouder Prins Willem de Vijfde nog bij de familie Van Reede van Amerongen, graaf van Athlone. De familie Athlone vlucht 25 jaar later in 1795 voor de patriotten naar haar tweede thuisland Engeland. In 1809 verkopen ze het door de Fransen gekraakte en tot kazerne bestemde pand aan de stad Utrecht. Er wordt door de eigenaar nog wel een poging ondernomen om “achterstallige huur” te innen.

De door Napoleon ingevoerde dienstplicht wordt in het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden gehandhaafd. De opleiding voor de militairen vindt plaats in het tot kazerne omgebouwde huis van Athlone in de Ridderschapstraat. Het gebouw is te klein voor de huisvesting van alle soldaten en de verspreiding van het manvolk over de stad is geen gelukkige situatie. In 1824 wordt een definitief besluit genomen voor de bouw van een nieuwe kazerne ter vervanging van het Athlonegebouw. Voor de bouw van de nieuwe kazerne worden dit pand en verscheidene andere aan de Ridderschapstraat en de Wittevrouwenkade gesloopt, ook de laatste resten van het Wittevrouwenklooster verdwijnen.

In opdracht van Z.K.H. de Commissaris Generaal van Oorlog is een tekening vervaardigd door Luitenant Kolonel Offerhaus, die met wat veranderingen door stadsarchitect Van Embden overgenomen wordt. Van Embden had tevens het toezicht op de bouwwerkzaamheden.

Plattegronden van de vier hoge verdiepingen van de kazerne
De stad besteedt het werk uit met een aanneemsom van f 300.000,-. Na gesteggel over de juistheid van de aanbesteding wordt de bouw in 1826 voortvarend opgepakt. Er verrijst een enorm gebouw met een gevellengte aan de Wittevrouwenkade van maar liefst 110 meter en totaal vier lagen hoog, met 95 ramen en 23 zolderramen aan de Singelzijde. Ook aan de Ridderschapstraat staat het vier lagen hoog van nummer 5 tot en met 27.
De ligging aan de singel is gunstig. Veel materialen voor de bouw kunnen over het water aangevoerd worden. Daarna gebeurt dat met de aanvoer van proviand. Bij de Wittevrouwenpoort wordt een wachtershuisje en hekwerk geplaatst. De ingang van de kazerne is overigens aan de Ridderschapstraat. Het appel en de exercities vinden plaats op de Wittevrouwenkade, dan nog barrière genoemd.

Een maximale bezetting van 2.500 militairen in de kazerne is mogelijk. De binnenplaats is 18 x 26 meter en is voorzien van 4 pompen voor schoon water uit de ondergrond. Er zijn 30 zalen met slaapplaatsen voor de manschappen. De slaapplaats bestaat uit een krib, een strozak, een paardenharen matras met peluw, twee wollen dekens en twee lakens. Ze moeten elke dag worden ingeleverd en weer opgehaald. Bijzonder is wel dat elke slaapplaats voor twee mannen is bestemd, aan beide zijden van de krib een hoofd. Daarnaast zijn er zalen voor het schermen, de militaire school, het dansen en de gymnastische oefeningen. In de ruime keukens zijn de stookplaatsen en nog eens 4 pompen voor het water.

Op 24 augustus 1829, de verjaardag van Koning Willem I, is de kazerne geopend door de burgemeester H.M.A.J. van Asch van Wijck. Ooit was zijn familie eigenaar van een deel van het abdijgebouw van het Wittevrouwenklooster. Generaal Major Baron F.B.A.P. van der Capellen, provinciaal Commandant, inspecteert de diverse bataljons. Alle lieden van belang voor het Stadse en Staatse bestuur zijn aanwezig in de nieuwe kazerne. De stad mag delen in de feestvreugde met vuurwerk aan de singel, de parades en de muziek van verschillende corpsen.

Wittevrouwenkade kazerne, tekening uit 1870-1874 (HUA 38259)
De kazerne wordt opkomstplaats voor duizenden dienstplichtige jonge mannen uit het hele land. Het Rijk betaalt de inkwartiering, de voeding is daarbij inbegrepen. Volgens de diverse reglementen van de kazerne, geschreven en later gedrukte posters, bestaat de dagelijkse voeding uit: ‘s morgens om zeven uur een stuk brood met kaas en een kop koffie, om tien uur een portie soep met vlees en groenten of gort, ’s middags om vier uur een voedzame maaltijd van peulvruchten of aardappelen met vlees in de zomer (waarvan de soep getrokken is) en spek in de winter, met daarbij een kan bier en het avondeten van brood en kaas. De onderofficieren eten altijd in een afzonderlijk vertrek aan een gedekte tafel en ontvangen de dubbele hoeveelheid bier. Dat waren nog eens tijden!

Er is geen strikte scheiding tussen werk en privé. Je bent wat je doet, 7 dagen en 24 uur per dag in dienst van de baas. Daarom is het logisch dat er ook gezinnen wonen in de kazerne. In 1850 wonen er althans 18 complete gezinnen, waarvan de meesten met een redelijke kinderschare. Ongetwijfeld willen de gezinnen wel verhuizen als de dochters wat ouder worden, zou het niet?

In de buurt komen door de aanwezigheid van soldaten meer verborgen activiteiten voor, zo aan de rand van de stad, maar er wonen ook hoge officieren. Ridderschapstraat 1 wordt in 1861 gekocht door luitenant G.W. Winsheijm en zijn vrouw W.L. Winsheijm-van Overveld. De familie Winsheijm heeft een traditie in militaire functies, een compagnie onder kapitein Winsheijm komt voor in het regiment van de Prins van Berckevelt in 1700. Een Diederik Johan Winsheijm is kapitein van het regiment grenadiers in het garnizoen te Den Haag in 1830. De Utrechtse Winsheijm blijft tot zijn overlijden in 1884 in het huis wonen, daarna verhuist de weduwe.

De kazerne brand in 1877 af. Twee delen van de oude kazerne aan de Wittevrouwenkade zijn gespaard gebleven. De gebouwen Wittevrouwenkade 1 en Wittevrouwenkade 6 doen na verschillende andere functies nog steeds dienst. Een eerder verschenen stukje over de Willemskazerne beschrijft de functie en de voorgeschiedenis van deze niet toevallig uitgekozen plek.

De Wittevrouwenkade is nu de enige locatie aan de singels waar een woonschip ligt afgemeerd.

.