Utrecht op de kaart


In de structuurvisie van Utrecht speelt de kaart een belangrijke rol, bijvoorbeeld Utrecht als podium. Het centrum is daarin aangegeven als de ontmoetingsplaats voor winkelen, cultuur, onderwijs en recreatie. Utrecht op de kaart: dat willen we al eeuwen.



In de tijd van analoge informatie is er ook behoefte aan wegwijzers. Voor het publiek verschijnen er al vlot na de uitvinding van de boekdrukkunst atlassen en kaarten. Veel kaarten willen vooral een indruk geven van de pracht en praal in het land: moeilijk te bereiken maar door een prentenboek in huis te halen. Het gaat er niet om of het allemaal klopt. Zo is er een kaart uit 1580 bewaard gebleven, een ingekleurde afdruk van een houtgravure:

Kaart van Utrecht uit 1580 - Von der Bisschofflichen Statt - door Sebastian Münster
De Spaanse koning Karel V wil betrouwbare kaarten gebruiken voor de belegering van opstandige steden in de Nederlanden. De steden moeten ingemeten worden en op de kaart getekend. Jacob van Deventer krijgt daarvoor de opdracht en bezoekt alle steden in de Lage Landen. Hij en zijn medewerkers meten ze op, inclusief de rivieren in de omgeving. Alles wordt overgebracht op een tekening. De poorten en de vestingwerken, de hoge gebouwen in de steden en de bebouwing rondom tekent hij heel precies. Op basis van zijn tekeningen kunnen de Spaanse soldaten gemakkelijk de weg vinden. Van iedere stad maakt hij twee tekeningen, een werkkaart waarop de belangrijkste gebouwen staan aangegeven, en een kaart voor de Spaanse koning.

Kaart van Utrecht uit 1545 met de belangrijkste gebouwen
zoals gemeten en getekend door Jacob van Deventer
De kaart van Van Deventer blijft tot het begin van de 19e eeuw een goede weergave van de plattegrond van Utrecht. Eigen metingen waren daardoor niet nodig. Met meten ben je er niet. De kaart moet overgebracht worden op een plaat die voor het afdrukken te gebruiken is. Lang is kopergravure de gehanteerde techniek: met een pen krast een graveur de afbeelding in het koper. Als de gewenste afdruk van de plattegrond van Utrecht een boekpagina groot moet zijn, is dat een heel gepriegel. Vergroten en verkleinen kan niet met een kopergravure. Gebogen over de plaat met een loep is het een vak voor een kunstenaar. Het bewerkelijke karwei leidt tot een duur product. Een boek met veel afbeeldingen is een kostbaar boek. Kopergravures zijn wel weer heel geschikt voor hergebruik. In de koperplaat worden gewijzigde delen uitgepoetst en de nieuwe situatie er weer in gekrast. Nog mooiere uitgaven worden ingekleurd, of met de hand of door meer drukgangen.

Een kaart kan overigens veel meer zijn: met illustraties van gebouwen wordt de rijkdom van een stad weergegeven. De bekendere gebouwen zijn ook goede wegwijzers. Zo wordt een plattegrond een lust voor het oog:

Utrecht in 1649, kaart van "Trajectum Wttrecht" (stad met onmiddellijke omgeving)
uit Blaeu's Toonneel der Steden in de Atlas van Loon, Willem en Joan Blaeu
De eerste volgende nauwkeurige kaarten verschijnen pas in 1810-1830. Volgens het systeem van het door de Fransen ingestelde kadaster wordt de grond van alle eigendommen nauwkeurig gemeten. Met zogenaamde driehoeksmetingen gebeurt dit: met het meten van de afstanden tussen een vast punt en steeds wisselende twee andere punten kun je met een beetje wiskunde nauwkeurig afstanden in kaart brengen. Nederland is in 1832 compleet ingemeten. Het zal nog een eeuw duren voordat de luchtfotografie het werk ondersteunt.

Inmiddels kan met elke smartphone gemeten worden, er zit een GPS ontvanger in. De kaart die we zien bij Google Earth is overigens een luchtfoto. Er is ook iets gebleven: de atlas blijft een fantastische plattegrond waarin de bijzonderheden van een streek aangegeven kunnen worden, zoals de in 2011 uitgebrachte Atlas van de Geschiedenis bewijst of de in 2014 uitgebrachte Atlas van het Cultureel Erfgoed. Voor wie het allereerste kaartje van Utrecht wil zien, ga naar het eerste bericht.

.